dAf 35
BOSTYN Françoise, LANCHON Yves
Jablines
Le Haut Château (Seine-et-Marne) : Une minière de silex au Néolithique
Pomiędzy sierpniem 1989 a sierpniem 1990, prowadzone były ratownicze badania archeologiczne na stanowisku "Le Haut Château" w Jablines (dép. Seine-et-Marne) w regionie paryskim. Stanowisko to zlokalizowane było wiele lat wcześniej - jego zasięg określony na podstawie analizy zdjęć lotniczych wykonanych z małej wysokości, a sondażowe badania w 1981 roku pozwoliły zidentyfikować je jako neolityczną kopalnię krzemienia. Projekt budowy nowej linii szybkiej kolei TGV przewidywał zniszczenie części terenu kopalni, co spowodowało bezpośrednio decyzję o natychmiastowym podjęciu badań archeologicznych na stanowisku. Prowadzone na dużym obszarze, intensywne badania kopalni krzemienia, realizowane po raz pierwszy we Francji, niosły konieczność modyfikacji wielu stosowanych dotychczas metod.
Na całej powierzchni przyszłej trasy TGV przecinającej teren kopalni (500 m długości na około 70 m szerokości), usunięto warstwę ziemi ornej przy pomocy koparki. Odsłonięty został w ten sposób strop skały i zlokalizowano około 1000 obiektów, z czego 766 szybów górniczych. Żadna z tych struktur nie była widoczna na powierzchni. Z wybranych początkowo 100 struktur, przebadano ostatecznie 58. Powodem tego był ściśle określony czas badań terenowych oraz trudności techniczne - przede wszystkim bardzo duża niestabilność sedymentu stwarzająca poważne problemy bezpieczeństwa prac wykopaliskowych. Podziemne części najgłębszych szybów drążone były w miękkim warstwowym wapieniu marglowym, nad którym zalegała warstwa twardych, silnie spękanych płyt wapiennych grubości około 50 cm. Usunięcie wypełnisk chodników powodowało natychmiastowe zarywanie się stropów. Zastosowano więc oryginalną metodę polegającą na początkowym szczegółowym przebadaniu wypełnisk szybów do poziomu stropów chodników. Następnie całość nadkładu skalnego na obszarze objętym zasięgiem badanego zespołu szybów została usunięta za pomocą koparki, aż do poziomu nieco powyżej stropów chodników. Dzięki temu większa część wyrobisk mogła zostać zbadana jako struktury otwarte, po usunięciu ich stropów, bez ryzyka zawałów i konieczności stosowania podpór.
Wykonane zostało szereg analiz paleośrodowiska. Analiza geologiczna - głęboki sondaż wykonany na całej długości stanowiska i kilka rowów do niego prostopadłych pozwoliła sprecyzować naturę wapienia marglowego budującego zasadniczy sedyment oraz wyróżnić kilka poziomów krzemienia. Analizy: malakologiczna, palinologiczna i antrakologiczna (wykorzystano do niej węgiel drzewny z wypełnisk szybów i chodników oraz resztki drewnianych podpór stropów), pozwoliły zrekonstruować krajobraz powierzchni kopalni. Sugerują one, że był to teren rzadko zadrzewiony lub skraj lasu.
Struktury górnicze reprezentują duże zróżnicowanie form. Można wśród nich wyróżnić proste niegłębokie jamy, szyby z niszami (eksploatacja w jednym lub dwóch kierunkach), szyby z niszami dookolnymi ("w kształcie dzwonu") - eksploatacja wielokierunkowa. Struktury tych typów grupują się w północnej części badanego obszaru. Eksploatowano w nich jeden poziom krzemienia w sposób niezbyt intensywny. Ich obwód na powierzchni waha się od 1,2 do 2,0 m, a głębokość dochodzi do 2 metrów. W południowej części stanowiska morfologia i organizacja przestrzenna struktur górniczych jest odmienna. Szyby mają od 4 do 7 m głębokości i 2,5 lub więcej - średnicy. Szyby przecinają pierwszą warstwę krzemienia docierając do warstwy niższej. Eksploatowana była ona systemem rozchodzących się promieniście chodników. Górna warstwa krzemienia wybierana była za pomocą płytkich nisz po zakończeniu prac w poziomie dolnym i częściowym wypełnieniu dna szybów. Chodniki dolnego poziomu połączone są często między sobą otworami różnej wielkości, nie tylko w obrębie tej samej struktury, lecz także pomiędzy chodnikami sąsiednich szybów. Struktury górnicze (szyby + chodniki) w tej części stanowiska zorganizowane są w regularną siatkę umożliwiającą najbardziej wydajną eksploatację warstwy krzemienia.
Analiza wypełnisk korytarzy wskazuje, ze nie były one kopane jednocześnie, a gruz z części drążonych później składowano w korytarzach już wyeksploatowanych. Wypełniska szybów wskazują, ze warstwy zasypisk naturalnych przedzielone są warstwami antropogenicznymi.
W centralnej części badanego obszaru, zasypane już szyby były ponownie rozkopywane. Usuwano część ich wypełnisk i eksploatowano ściany szybów niemal na całej ich wysokości w poszukiwaniu konkrecji krzemiennych. Świadczyć to może o penetrowaniu obszaru kopalni przez różne grupy ludzi, lub o czasowym przerwaniu eksploatacji pola i ponownym na nie powrocie.
Udoskonalenie metody komputerowej dokumentacji w trzech wymiarach pozwoliło nie tylko przedstawić w sposób plastyczny wielkość i zasięg wyrobisk, lecz także ocenić wydajność struktur. Analiza przestrzenna rozmieszczenia struktur i zasięgu ich części podziemnych wskazuje na istnienie dwóch różnych systemów organizacji wydobycia krzemienia. Innego w części północnej i południowej stanowiska, polegającego przede wszystkim na różnej intensywności eksploatacji warstw krzemienia. Ta dwoistość przedstwiona jest najprościej poprzez siatkę poligonów Tiessen'a.
Drążenie struktur i wydobywanie konkrecji wykonywane było przy użyciu specyficznych narzędzi z poroża jelenia. Analiza ich form i śladów użycia pozwoliła zaproponować ich typofunkcjonalną klasyfikację. Ślady narzędzi górniczych, widoczne na ścianach chodników, umożliwiły odtworzenie sposobu prac podziemnych. Sugerują także stosowanie do prac górniczych narzędzi drewnianych. Żadne z "tradycyjnych" górniczych narzędzi krzemiennych nie zostało znalezione.
Poza narzędziami rogowymi, nielicznymi fragmentami ceramiki i kośćmi zwierzęcymi, zasadniczą masę zabytków stanowią odpadki krzemienne. Konkrecje obrabiane były na miejscu, w pobliżu szybów. Świadczy o tym kilka pracowni oraz ogromna liczba łusek, odłupków i półwytworów w zasypiskach szybów. Analiza technologiczna i uzyskane składanki pozwoliły odtworzyć wszystkie fazy obróbki. Podstawowym produktem były półwytwory siekier o dwóch, wyraźnie zaznaczonych modułach wielkości.
Seria 17 dat 14C lokują przebadaną część kopalni w neolicie środkowym II (wszystkie około 3 000 BC nie korygowane). Obecność fragmentów ceramiki starszej (kultura Cerny) w wypełniskach niektórych szybów może sugerować istnienie wcześniejszej fazy eksploatacji kopalni na obszarze nie objętym dotychczasowymi badaniami.
Kopalnia "Le Haut Château" nie jest jedynym punktem eksploatacji krzemienia trzeciorzędowego w tym rejonie. Rozpoznany jest obecnie kompleks 12 kopalń, eksploatujących prawdopodobnie różne poziomy krzemienia jeziemego. Nie mogły być, niestety, wykonane badania rozprzestrzenienia wyrobów krzemiennych z Jablines. Podobnie jak prace nad identyfikacją cech poszczególnych warstw krzemienia trzeciorzędowego, powinno to stać się to obiektem dalszych badań.
